Miriam Rose flutti þetta erindi á umræðufundi um "grunngildi
samfélagsins" sem haldinn var í ReykjavíkurAkademíunni 20. nóvember sl.
------------------------------------------
Fyrir ykkur sem ekki þekkið mig: Ég heit Miriam Rose, og er
aðgerðarsinni og umhverfisfræðingur frá Bretlandi. Ég var beðin um að
tjá mig hér um reynslu mína af grunngildum íslensks samfélags, byggt á
viðtali sem ég var í við Kastljós í október, eftir að mér var hótað með
brottvísun úr landi vegna aðildar minnar að aðgerðum gegn stóriðjustefnu
ríkisstjórnar ykkar. Í bréfinu sem ég fékk, þar sem farið var fram að
mér yrði vísað úr landi, stóð að ég ætti á hættu að vera brottræk gerð
frá Íslandi í þrjú ár, enda væri hegðun mín ?ógnun við grunngildi
samfélagsins?.
Í áðurnefndu viðtali nefndi ég hversu lýsandi mér þætti þetta orðaval,
og bar fram spurninguna: Hver eru grunngildi íslensks samfélags? Svo
virðist sem málfrelsi, jafnrétti og mótmælaréttur teljist ekki þar til,
og hver er þá merking þessara orða? Þetta orðalag opinberaði mér
einfaldan sannleik um eðli ákvörðunarinnar. Ég hafði sett
spurningarmerki við rétt markaðarins og hagrænna gilda til þess að ráða
samfélaginu og náttúrunni, með fulltingi stóriðjustefnu
ríkisstjórnarinnar. Ásökunin gerði mér það dagljóst að þetta eru hin
einu sönnu ?grunngildi? íslensks samfélags, og það á kostnað mannlegs
frelsis, og þeir sem setja spurningarmerki við slík gildi eru ekki
velkomnir hér. Ætlun mín hér er að útskýra tilgátu mína frekar.
Ísland er land sem á sér stolta sögu og þar sem trúin á lýðræði og
mannréttindi er sterk. Utan frá virðist ríkja í landinu fágað lýðræði,
og friðleg og mannleg gildi vera höfð í hávegum. En hver eru þessi
grunngildi sem við erum svo stolt af að viðhalda í þessu háþróaða
samfélagi? Það sem jafnan er nefnt grunngildi samfélags, byggir á
tveimur stoðum ? grundvallarmannréttindum og undirstöðuatriðum
lýðræðislegra gilda. Ætlun mín er að skoða þessi gildi í kjölinn, og sjá
hvernig þau eru fram borin í íslensku samfélagi samtímans.
Þróuð lýðræðisríki virða, í orði kveðnu, framar öðrum
grundvallarmannréttindum: málfrelsi, jafnrétti, ferðafrelsi o.s.frv.
Réttindi þessi mótuðust í árhundruða baráttu gegn kúgandi ógnarstjórnum,
réttindi til jafnréttis og frelsis, og nú er þau að finna jafnt í
samþykktum Sameinuðu þjóðanna sem og stjórnarskrám ríkisstjórna, svo við
megum sofa rótt um nætur.
Byrjum á jafnréttinu, en það er kannski grundvöllur annarra gilda, allir
gera ráð fyrir því og það er ófrávíkjanlegur hluti orðræðu okkar um
kosti vestrænna lýðræðisþjóðfélaga. En hvernig er jafnréttið vaktað, og
hvernig er því framfylgt? Nú, ef við teljum okkur beitt ójafnrétti snúum
við okkur fyrst til réttarkerfisins, sem á að fylgjast með framkvæmd
slíkra réttinda og færa okkur réttlæti. Það er vel þekkt staðreynd að
geta okkar til góðs gengis í réttarsal krefst og byggir á fjárráðum:
góðir lögfræðingar, greiðsla málskostnaðar, frí frá vinnu o.s.frv. Því
er kerfið óréttlátt og gallað frá grunni.
Í annan stað ber ríkisstjórnum og fyrirtækjum skylda til þess að leggja
stund á og tryggja jafnrétti í stefnumálum sínum og aðgerðum. En hvað ef
það kostar gríðarlegan hagnað? Stórfyrirtækin og hið opinbera
efnahagslíf þrífst á láglaunafólki og vörum frá löndum þar sem
mannréttindi eru í besta falli vafasamt hugtak, svo að neytendur geti
fengið sínar ódýru, ?virðisauknu? vörur. Gildi, í þessum skilningi, eiga
einungis við hversu mikil áhrif þau hafa á peningaveskið, en ekki við
réttindi þeirra sem þræla við framleiðsluna.
Til að flækja málin enn frekar er sömuleiðis nauðsynlegt að fylgjast með
notkun þeirra hugtaka sem fylgja mannréttindaorðræðunni, en upprunaleg
merking þeirra er oft misnotuð og henni misþyrmt í réttarsölum.
Mannréttindadómstóll Evrópu hefur oftsinnis veitt fyrirtækjum sömu
mannréttindastöðu og einstaklingum. Hugmyndin er sú að ráðist maður að
fyrirtæki, sé maður að ráðast að hluthöfum þess og
grundvallarmannréttindum þeirra. (Sem dæmi: stöðvi maður ferð MacDonalds
vöruflutningabíls er maður að hamla ferðafrelsi hluthafanna). Jafnvel
þessir sáttmálar gegna nú því hlutverki að verja stórfyrirtækin og
höfuðstólsvöxtinn, en eru ekki málsvarar hins mállausa meirihluta, eins
og ætlunin var.
Töluverðar vísbendingar eru um það á Íslandi að útlendir verkamenn séu
beittir alvarlegu misrétti á Kárahnjúkavirkjun. Ólöglega innflutt
vinnuafl Impregilo var nánast réttlaust í íslensku samfélagi, og fréttir
af dauðsföllum á vinnusvæðinu hafa verið sagðar gróflega vanáætlaðar.
Þetta fólk naut ekki nokkurs réttlætis eða jafnréttis hér. Íslenska
ríkið hunsaði illa meðferð þeirra til þess að missa ekki af gróðanum sem
öflug fyrirtæki á borð við ALCOA höfðu lofað (og kannski einnig af ótta
við að reita til reiði fyrirtæki sem búa yfir jafn víðtæku tengslaneti).
Sjálf hef ég verið meðhöndluð af töluverðu ójafnrétti hér á landi. Nú í
sumar sem leið var mér stungið í fangelsi, eftir að mér hafði verið
tilkynnt að ég ætti að borga sekt fyrir að óhlýðnast lögreglunni. Ólíkt
því sem á að viðgangast var mér ekki gefinn neinn frestur til þess að
greiða sektina, né var mér leyft að áfrýja, heldur var ég þess í stað
send án frekari spursmála beint í fangelsi þar sem mér var haldið í
einangrun í 8 daga, vegna þess að ekki fannst pláss í kvennafangelsinu
fyrir mig. Í fangelsinu sögðu mér fangaverðirnir að þetta væri í hæsta
máta óvenjulegt, þar sem konum er jafnan veitt sakaruppgjöf nokkrum
sinnum áður en þeim er stungið inn á Íslandi, og því eru svo fáar konur
í fangelsum. Þeir voru afar undrandi á því að konu sem hafði verið kærð
í fyrsta sinn, og það ekki fyrir ofbeldisglæp, skyldi meðhöndluð á
þennan hátt. Svo virðist sem þessi ósanngjarna meðferð hafi verið
viljandi óblíð, og markmiðið að senda viðvörunarskilaboð til annarra
mótmælenda, um að þeir væru ekki velkomnir hér.
Snúum okkur nú að málfrelsinu. Annað en gengur og gerist í
einræðisríkjum og hjá kommunískum ógnarstjórnum, þar sem fjölmiðlum er
stjórnað með harðri hendi, montum við okkur af hinni frjálsu og óháðu
fjölmiðlun Vesturlanda. En hversu hlutlausir eru fjölmiðlar okkar í raun
og veru? Íslenskum fjölmiðlum er stjórnað af fáum einkafyrirtækjum og
litlum ríkisfjölmiðli, sem þiggur fé frá einkageiranum. Hvaða hagsmunum
þjóna þeir? Getur fjölmiðill í eigu fyrirtækis, eða sem þiggur fé frá
einkageiranum, raunverulega gagnrýnt sína eigin herra, eða þá sem
tengjast eigendunum, flutt sannferðugar fréttir af efnahagsbrotum
þeirra? Hvaða hagsmunum þjónaði það þegar lygarnar um að
aðgerðarsinnarnir í Saving Iceland þæðu laun fyrir störf sín voru birtar
á RÚV, og aldrei dregnar til baka þrátt fyrir að að þeim væri fundið í
gegnum opinberar boðleiðir?
Ég leyfi mér að spyrja eins og aðgerðarsinnar á Indlandi, sem ég hef
unnið með: Málfrelsi fyrir hvern? Og hvað má það kosta?
Í þriðja lagi, og þetta tengist sérstaklega minni eigin reynslu, hvað um
réttinn til samkomu eða réttinn til kröfugerðar? Þegar möguleikar okkar
til að tjá okkur í farvegi lýðræðissamfélagsins eða hinna frjálsu
fjölmiðla bregðast, eru þetta þau grundvallarmannréttindi sem gefa okkur
færi á að reyna lýðræðið sem við búum við, og þau
grundvallarmannréttindi og ?gildi sem við teljum okkur búa við. Í þessu
sambandi vil ég lesa úr ritgerð eftir rithöfundinn og
Booker-verðlaunahafann Arundhati Roy:
Eina leiðin til þess að raungera lýðræðið er að hefja ferli stöðugrar
spurnar, viðvarandi ögrunar, og látlausrar opinberrar umræðu milli
borgaranna og ríkisins. Slíkt samtal er gríðarlega ólíkt þeirri samræðu
sem á sér stað á milli stjórnmálaflokka. (Fjölmiðlar telja að það að
kynna skoðanir ólíkra stjórnmálaflokka sé ?réttlát? umfjöllun).
Það er mikilvægt að muna að frelsi okkar, líkt og það er, var okkur ekki
fengið af neinni ríkisstjórn, heldur náðum við því frá þeim með
erfiðismunum. Ef við notum það ekki, ef við reynum það ekki af og til,
visnar það upp. Ef við stöndum ekki vörð um það statt og stöðugt, verðum
við svipt því. Ef við krefjumst ekki sífellt meira, stöndum við uppi með
sífellt minna. (Roy, 2005)
Oftsinnis hefur íslenska ríkið sýnt fram á umburðarleysi sitt í garð
samkomufrelsisins, og í garð aðferða borgaralegrar óhlýðni sem
mótmælaforms. (Þrátt fyrir þá gríðarlegu aðdáun sem þessar aðferðir
njóta þegar við skilgreinum borgaraleg réttindi okkar og frelsi). Árið
2002 voru allir þeir einstaklingar sem grunaðir voru um aðild að Falun
Gong (sem eru fyllilega friðsamleg mannréttindasamtök) handteknir eða
þeim neitað um inngöngu í landið, að tillögu spilltrar ríkisstjórnar sem
velflest ríki heimsins líta niður á ? Kína.
Ég get sagt sögu af minni persónulegu reynslu, og segi oft, frá því
hvernig ég var meðhöndluð hér síðasta sumar. Eftir að ég var handtekin
og færð á lögreglustöðina á Eskifirði, varð ég afar þyrst í litlum,
funheitum klefanum. Þegar ég bankaði á hurðina og bað um vatnsglas (sem
ég á rétt á, samkvæmt stjórnarskránni) var svarið: ?Þú tapaðir réttindum
þínum þegar þú braust lögin!?, og mér var neitað um vatnið. Þetta atvik
undirstrikar, að mínu mati, þann hugsunarhátt sem liggur að baki því
hvers vegna þetta mótmælaform nýtur engrar virðingar, hvers vegna þeir
sem eiga að vernda mannréttindi fólks sýna þeim réttindum algert
virðingarleysi ? lögreglan.
Við þjáumst af þráhyggju í garð ?heilagleika? laganna, og sú þráhyggja
sviptir okkur réttinum til þess að rengja lögin, til þess að spyrja
okkur hvern þau eiga að vernda, og leyfa samfélaginu að breytast og vaxa
líkt og það hefur gert í um aldir alda, fyrir atbeina nákvæmlega þessara
aðferða.
Nú þegar við höfum skoðað nokkur hinna helstu mannréttinda skulum við
snúa okkur að grunngildum og stoðum lýðræðisins, sem Íslendingar eru
stoltir af, verandi sannlega fyrsta lýðræðisþjóð heimsins. Lýðræði
byggist á: þátttöku (fólksins í kerfinu), þjónustu (stjórnmálamenn eru
fulltrúar fólksins), og ábyrgð (á ákvörðunum, gagnvart alþýðu manna).
Með því að skoða þessi atriði ætla ég að setja fram þá tilgátu að
raunverulegu lýðræði hafi verið skipt út fyrir ?tálsýn um lýðræði?, sem
framreidd er af almannatengslasérfræðingum og spunalæknum, sem nú þjóna
mikilvægu hlutverki í starfsemi ríkisstjórna okkar.
Í raun treysta margar ríkisstjórnir (Íslands þar á meðal) á þessa tálsýn
til þess að tryggja að alþýðan haldist bærilega hljóðlát og áhugalaus,
og setji ekki spurningarmerki við hið svonefnda lýðræðisfyrirkomulag sem
hyglir stórfyrirtækjum og hagvexti á kostnað alls annars (umhverfisins,
borgaralegra réttinda, o.s.frv.). Í orðagjálfrinu hefur ?frjálsum
markaði? verið ruglað saman við frelsi fólksins, og það gefið í skyn að
opið efnahagskerfi jafngildi opnu samfélagi, á meðan það grímuklæðir hin
borgaralegu réttindi sem við höfum misst og lýðræði sem við höfum misst,
og þrammar hönd í hönd við skefjalausan efnahagsvöxtinn sem virðist eiga
að vera yfir gagnrýni hafin.
Skoðum fyrst þátttökuna. Hér er að finna grundvallargalla á lýðræðinu. Í
kosningunum árið 2003 kusu 33,7% Sjálfstæðisflokkinn, 31% kaus
Samfylkinguna, og 17% kusu Framsóknarflokkinn. Sjálfstæðisflokkur og
Framsóknarflokkur mynduðu samsteypustjórn í framhaldinu. Ekki einungis
kusu aðeins 34% sigurflokkinn, heldur hlaut flokkur sem naut aðeins 17%
fylgis gríðarlega mikið vald í ríkisstjórn. Þetta var samsteypustjórnin
sem neitaði ítrekað beiðnum um opna þjóðaratkvæðagreiðslu um
Kárahnjúkavirkjun.
Í öðru lagi skulum við athuga þjónustuna og ábyrgðina. Eftir kosningar
virðast ráðherrar hafa hreint borð til þess að framkvæma hvaðeina sem
þeir (og hagsmunaaðilarnir að baki þeirra) geta látið sér detta í hug án
þess að þurfa að svara fyrir það, og þeir virðast síður en svo starfa
sem þjónar þess fólks sem kom þeim í embætti. Árið 2003 gerðu Davíð
Oddsson, þá forsætisráðherra, og Halldór Ásgrímsson, þá
utanríkisráðherra, Ísland að aðila í stríðinu í Írak án þess að bera það
undir alþýðu manna, eða einu sinni ríkisstjórnina. Þessi ákvörðun var í
gríðarlegri andstöðu við vilja meirihluta landsmanna. Hún var ekki tekin
af þjónustulund, og auk þess var hún í andstöðu við lög þingsins og
stjórnarskránna, sem tiltekur að mál af þessu tagi þurfi að fara fyrir
utanríkisnefnd (sem það gerði ekki). Samkvæmt refsilöggjöfinni má hegna
hverjum þeim sem storkar hlutleysi Íslands eins og það er skilgreint í
stjórnarskránni með allt að 10 ára fangelsi. Var réttað yfir þeim fyrir
þennan glæp? Nei. Þjónustan og ábyrgðin brugðust hér, eins og svo oft
áður og eftir.
Enn er það svo að þegar réttarkerfinu og lýðræðinu hefur mistekist að
gera ríkisstjórnina ábyrga, eru mótmæli eina færa leiðin til réttlætis.
Árið 2006 þrömmuðu fimmtán þúsund manns í borgum og bæjum á Íslandi til
að mótmæla því að Kárahnjúkum yrði drekkt, án árangurs. Það er engin
furða að fólk finnist þessar mótmælaaðferðir máttleysislegar og snúi sér
að beinum aðgerðum og borgaralegri óhlýðni til þess að véfengja þær
ákvarðanir sem hafa verið teknar í þeirra nafni.
Einhverjir myndu jafnvel ganga svo langt að segja að fyrirtækin séu
máttugri en fólkið, og jafnvel máttugri en stjórnmálamenn, á Íslandi. Nú
þegar við gerum okkur grein fyrir því að peningar jafngilda mætti, er
ljóst að gríðarstórir einokunaraðilar á borð við ALCOA, Baug, Rio Tinto
og Kolkrabbann valda miklum mætti. Og hvernig eru þessi fyrirtæki gerð
ábyrg? DECODE, fyrirtækið sem á nær allt íslenskt erfðaefni, selur þær
upplýsingar öðrum fyrirtækjum fyrir 60 þúsund krónur stykkið, án leyfis
frá almenningi. Á sama tíma fær ALCOA raforku á mörgum sinnum lægra
verði en íslenskur almenningur, fyrir upphæð sem er svo smánarleg að
Landsvirkjun vill ekki einu sinni gefa hana upp.
Enn spyrjum við: Þjónusta við hvern? Og hvað má hún kosta? Lýðræði fyrir
hvern? Og hvað má það kosta?
Vestræn nútímaríki (eins og Ísland og Bretland) byggja á hljóðlátri og
vonlausri alþýðu, sem leyfir vafasamri lagasetningu að ná í gegn án þess
að æmta, enda erum við að flónum gerð með lýðræðis- og
frelsisorðræðunni. Ólíkt því sem gerist í harðsvíruðum einræðisríkjum
eða hrottalegum kommúnistaríkjum, erum við of efnuð og sátt til þess að
setja spurningarmerki við kerfið sem framleiðir auð okkar.
Hvað viðkemur yfirvaldi og samþykkt, finnst mér hin fræga
sálfræðitilraun Stanleys Milgram alltaf áhugaverð. Í þessari tilraun er
venjulegur einstaklingur beðinn um að taka þátt í gervi rannsókn, og
honum er gert að lesa upp spurningar fyrir annan þátttakanda (en hann er
í raun leikari) sem situr í næsta herbergi. Þegar hann svarar vitlaust á
sá fyrstnefndi að gefa þeim síðarnefnda raflost sem hækkar sífellt eftir
því sem fleiri spurningum er svarað vitlaust, þar til það nær upp á
rauða svæðið á mælinum (mjög hættulegt). Þátttakandinn getur heyrt ópin
í þeim sem svarar verða sífellt háværari og hræðilegri með hverju losti.
Í flestum tilfellum samþykkti þátttakandinn að gefa verulega kraftmikið
raflost og setti ekki spurningarmerki við vald hins hvítklædda
vísindamanns með möppuna í fanginu sem stjórnaði rannsókninni. Milgram
komst að þeirri niðurstöðu að hið skynjaða vald vísindamannsins græfi að
nokkru leyti undan persónulegum gildum þátttakandans.
Hann rannsakaði enn fremur hvernig hlýðni breyttist ef fiktað var í
breytum rannsóknarinnar. Hlýðnin var töluvert minni ef að: a)
Vísindamaðurinn var ekki í hvítum slopp eða hélt á möppu, b) Þriðji
aðili, leikari, kom inn og hóf að spyrja út í réttmæti rannsóknarinnar.
Ef við færum þetta yfir á lýðræðisþjóðfélagið og gildi samfélagsins,
sýnir fyrra tilvikið okkur mikilvægi þess að við skynjum lögmæti
yfirvaldsfígúra, og hversu nauðsynlegu hlutverki
almannatengslafulltrúinn gegnir í að tryggja að tálsýnin raskist ekki
svo að alþýðan haldist hljóðlát og sátt. Sjálfri þykir mér seinna
atriðið áhugaverðara, þar sem það sýnir okkur hversu miklu róti hin
ósátta rödd almennings getur valdið á tálsýn lýðræðisins. Það þarf bara
eina áhyggjurödd til þess að svipta grímunni af valdinu, sem leiðir til
þess að kerfinu er hafnað og persónuleg gildi eru endurreist. Það er
engin furða að ríkisstjórnir geri sitt allra besta til þess að kæfa
mótmæli við umdeildar áætlanir sínar.
Að síðustu, þegar ég hef spurt Íslendinga hvað þeir telja til grunngilda
samfélagsins, kemur sjálfstæðismálið aftur og aftur upp. Svo virðist sem
að ef frelsi er grunngildi Bandaríkjanna, þá er sjálfstæðið grunngildi
Íslendinga. Íslendingar njóta virðingar um víða veröld fyrir þær sakir
að hafa hafnað hugmyndinni um þjóðarher, um Evrópusambandið, um
alþjóðavæðingu fiskveiðiréttar. Hér er að finna raunverulega og
aðdáunarverða tilfinningu fyrir þörfinni til að vera sjálfum sér næg sem
eyríki, jafnvel þótt það kosti dýrmæta vináttu við stórlaxana í Evrópu
og víðar.
Þrátt fyrir þetta er að finna mikinn vilja hjá íslensku þjóðinni til að
samþykkja hugmyndina um að landið verði gert að neo-nýlendum fáeinna
álfyrirtækja, sem hrifsa til sín orkuna fyrir brot af því verði sem
almenningur greiðir, sem leggja þungar byrðar á axlir skattgreiðenda og
skapa efnahagsástand sem treystir að miklu leyti á fáein útlend
fyrirtæki. (ALCOA viðurkenndi á fundi í Brasilíu að á Íslandi greiði
þeir minna en helminginn af því verði sem þeir greiða fyrir orkuna þar).
Og samt er það svo að þegar útlenskir aðgerðasinnar slást í hópinn með
Íslendingum sem vilja mótmæla þessari brunaútsölu eru þeir hunsaðir og
við þá sagt: ?Þetta kemur ykkur ekki við.?
Þýðir alþjóðavæðingin að fólk geti ferðast um að vild?
Nei, ekki þegar um er að ræða Falun Gong, eða aðgerðasinna Saving
Iceland sem ítrekað var hótað brottvísun úr landi.
Þýðir hún jafna virðingu fyrir öllu mannslífi?
Ekki þegar um er að ræða lymskulega meðferð starfsmanna við
Kárahnjúkavirkjun.
Þýðir hún merkingarbæra alþjóðasáttmála um loftslagsmál,
kynþáttamismunun eða kjarnorkuvopn?
Nei, enn og aftur þýðir hún ekki það. Geir H. Haarde er í þessum orðum
töluðum að reyna að smokra sér út úr skuldbindingum Íslands samkvæmt
Kyoto sáttmálanum, sem fyrir eru vel rúmar.
Og ef þetta eru gildi Íslands, eru þau raunverulega gildi Íslendinga?
Eða einungis þeirra fáu sem sitja efst í ákvörðunarstiganum? Og ef þau
eru ekki gildi fólksins, hvernig ætlar fólkið að andmæla þeim? Hvernig
mun fólkið heimta á ný hin raunverulegu gildi samfélagsins, og
endurskilgreina þau? Þetta er sú spurning sem Ísland, og flestar þjóðir
heimsins, standa frammi fyrir. Í loftslagi þar sem markaðsguðinn er
næstum óskorað yfirvald, sem grundvöllur lífs okkar og gilda, verðum við
að taka ákvörðun um hvort það sé í raun og veru allt í lagi að gleypa
bláu pilluna og halla sér aftur í vel bólstraða tálsýnina, eða láta
okkur hafa rauðu pilluna, opna augun, og hefjast handa við að svipta
grímunni af yfirvaldinu, og enn á ný að þvinga réttindi okkar úr höndum
þess.
----------------------------------------------------------
Höfundur er jarðfræðingur.
Eiríkur Örn Norðdahl þýddi úr ensku.
skráð klukkan 14:28